Kriptovalyuta — rəqəmsal varlıqdır ki, onun təchizatı kriptoqrafik üsullarla nəzarət edilir və onun vahidləri mübadilə vasitəsi kimi fəaliyyət göstərir. Blokchain texnologiyası üzərində işləyir və mərkəzi olmayan maliyyə sisteminin təməlini təşkil edir.
Kriptovalyutaların tarixi
İlk kriptovalyuta — Bitcoin 2008-ci ildə Satoshi Nakamoto (bu, şəxsin və ya şəxslər qrupunun psevdonimidir) tərəfindən yaradılmışdır. 9 yanvar 2009-cu ildə ilk Bitcoin bloku (Genesis Block) yaradıldı.
İlk illərində Bitcoin çox az dəyərə malik idi, lakin 2011-ci ildən başlayaraq qiymətləri artmağa başladı. 2011-2013-cü illərdə Litecoin, Namecoin, Peercoin kimi alternativ kriptovalyutalar (altcoin) yaradılmağa başlayıldı.
2015-ci ildə Ethereum platformasının yaradılması ilə blokçeyn texnologiyasında inqilab baş verdi. Bu, ağıllı müqavilələrin yaradılmasına imkan verən ilk böyük platformadır. Ethereum, Bitcoin-dən sonra ikinci ən böyük kriptovalyutadır.
Kriptovalyutaların işləmə prinsipi
Kriptovalyutalar blokçeyn texnologiyasından istifadə edir — bu, bütün əməliyyatların paylanmış reyestri olan verilənlər bazasıdır. Blokçeyn, şəbəkədəki kompüterlərin böyük bir hissəsi tərəfindən saxlanılır.
Yeni əməliyyatlar blokçeynə əlavə olunduqda, onlar şəbəkədəki digər iştirakçılar tərəfindən təsdiqlənməlidir. Bu proses "mining" və ya "konsensus" adlanır. Təsdiqlənmiş əməliyyatlar yeni bloklara əlavə olunur və bloka əlavə olunduqdan sonra dəyişdirilə bilməzlər.
Bitcoin və bir çox digər kriptovalyutalar "Proof of Work" (İş sübutu) mexanizmindən istifadə edir, burada maynerlar mürəkkəb riyazi tapşırıqları həll edir və bunun müqabilində yeni yaradılmış kriptovalyuta ilə mükafatlandırılır. Ethereum və bəzi digər kriptovalyutalar isə "Proof of Stake" (Stake sübutu) mexanizminə keçid etmişlər, bu da enerjiyə qənaət edən həldir.
Kriptovalyutaların növləri
- Əsas kriptovalyutalar (Bitcoin, Ethereum, Litecoin) — geniş qəbul edilmiş və böyük bazar kapitallaşmasına malik olan əsas rəqəmsal valyutalardır.
- Steyblkoinlər (USDT, USDC, DAI) — dəyəri ABŞ dolları kimi fiat valyutalarına bağlanmış kriptovalyutalardır, bu da onları qiymət dəyişkənliyindən qoruyur.
- Tokenlər — Ethereum kimi mövcud blokçeynlərdə yaradılmış rəqəmsal aktivlərdir, məsələn ERC-20 formatında.
- Meme-koinlər (Dogecoin, Shiba Inu) — əsasən internet memeləri və trendləri əsasında yaradılmış kriptovalyutalardır.
- DeFi tokenlər (Uniswap, Aave, Compound) — mərkəzləşdirilməmiş maliyyə xidmətləri üçün istifadə olunan tokenlərdir.
- NFT (Qeyri-Dəyişkən Tokenlər) — rəqəmsal sənət, kolleksiyalar və virtual torpaq kimi unikal rəqəmsal aktivləri təmsil edən tokenlərdir.
Blokçeyn texnologiyası
Blokçeyn texnologiyası — kriptovakyutaların əsasını təşkil edən mərkəzləşdirilməmiş verilənlər bazasıdır. Bu, əməliyyatların tarixinin bütün iştirakçılar arasında paylanmış reyestridir və hər hansı bir mərkəzi orqan olmadan fəaliyyət göstərir.
Əməliyyatlar blokçeynə əlavə olunduqda, onlar kriptoqrafik olaraq imzalanır, şəbəkədəki digər kompüterlər tərəfindən yoxlanılır və sonra bloklara əlavə olunur. Bu bloklar bir-biri ilə kriptoqrafik olaraq əlaqələndirilir, bu da əməliyyat tarixinin dəyişdirilməsini praktiki olaraq qeyri-mümkün edir.
Blokçeyn texnologiyası təkcə kriptovalyuta üçün deyil, həm də müxtəlif sahələrdə tətbiq olunur: təchizat zəncirləri, səhiyyə, daşınmaz əmlak, intellektual mülkiyyət, seçkilər və s.